Khi phải tra cứu trên máy tính dùng chung, hãy mở trình duyệt ở chế độ riêng tư, không cho lưu mật khẩu, bấm nút đăng xuất của cổng khi xong, đóng hết cửa sổ, và xoá mọi tệp đã tải hay đã in; với việc cần đăng nhập tài khoản thuế, bảo hiểm, định danh hay ngân hàng, dùng mạng di động trên điện thoại của mình an toàn hơn Wi-Fi công cộng. Phần lớn rủi ro không đến từ tin tặc tinh vi, mà từ những thứ máy và trình duyệt tự lưu lại cho người dùng sau.
Máy ở quán in ấn, máy ở cơ quan, máy của người thân, máy tại điểm tự phục vụ đều có thể là nơi bạn buộc phải tra hoặc in một kết quả. Phần dưới đi qua việc cần làm trước và sau khi tra, bảng rủi ro theo từng loại máy và mạng, cách dùng Wi-Fi công cộng, và riêng chuyện in giấy tờ ở quán photo, nơi rất nhiều người để lại cả tài khoản chat đang đăng nhập.
Máy dùng chung giữ lại những gì của bạn
Trình duyệt được thiết kế để tiện cho người dùng quay lại, nên nó nhớ rất nhiều: lịch sử các trang đã mở, nội dung đã điền vào ô (họ tên, số định danh, số điện thoại), mật khẩu nếu bạn lỡ bấm lưu, và phiên đăng nhập nếu bạn chỉ đóng tab thay vì đăng xuất. Người dùng sau mở trình duyệt, gõ vài chữ đầu vào ô là thấy gợi ý thông tin của bạn.
Ngoài trình duyệt, máy còn giữ tệp: kết quả tra cứu tải về dạng tệp văn bản điện tử nằm trong thư mục tải về, ảnh chụp màn hình nằm trong thư mục ảnh, tệp gửi in có thể nằm lại trong hàng đợi máy in. Trên máy công cộng không được quản lý tốt, còn có thể có phần mềm ghi lại mọi phím bấm do người khác cài từ trước.
Bạn không kiểm soát được máy công cộng có sạch hay không, nên cách tiếp cận đúng là coi như máy không sạch: để lại ít nhất có thể, và sau đó đổi mật khẩu những tài khoản quan trọng đã đăng nhập trên máy đó khi về tới điện thoại hay máy tính của mình. Với tra cứu thông tin công khai như thông tin doanh nghiệp thì rủi ro thấp; với việc đăng nhập tài khoản của chính bạn thì rủi ro cao hơn nhiều.
Trước và trong khi tra trên máy không phải của mình
Năm việc dưới đây làm ngay khi ngồi vào máy, trước khi gõ bất cứ thông tin nào.
- Cân nhắc lại: việc này có làm được trên điện thoại của mình bằng ứng dụng chính thức không. Ứng dụng của ngành thuế, ứng dụng VssID, ứng dụng VNeID xử lý được phần lớn việc tra cứu của cá nhân.
- Mở cửa sổ trình duyệt ở chế độ riêng tư hoặc ẩn danh. Chế độ này không lưu lịch sử, nội dung đã điền và phiên đăng nhập sau khi đóng cửa sổ.
- Tự gõ hoặc mở cổng chính thức theo cách bạn vẫn làm, không bấm vào dấu trang hay lịch sử có sẵn trên máy của người khác, vì chúng có thể trỏ tới trang giả.
- Khi trình duyệt hỏi có lưu mật khẩu không, chọn không bao giờ cho trang này.
- Che bàn phím khi gõ mật khẩu nếu có người đứng sau, và để ý màn hình có đang được chiếu lên màn hình lớn hay không.
Chế độ riêng tư chỉ không lưu dấu vết trên máy đó. Nó không che bạn khỏi phần mềm ghi phím đã cài sẵn trên máy, và không biến trang giả thành trang thật. Vì vậy nó là một lớp, không phải toàn bộ lớp bảo vệ.
Sau khi tra xong, trước khi đứng dậy
Đây là phần hay bị bỏ qua nhất, vì người dùng thấy kết quả là xong việc và đứng dậy đi.
- Bấm nút đăng xuất trên chính cổng tra cứu, đợi trang báo đã đăng xuất. Đóng tab không phải là đăng xuất.
- Đóng toàn bộ cửa sổ trình duyệt riêng tư, không chỉ tab đang mở.
- Mở thư mục tải về, xoá tệp kết quả vừa tải, rồi làm trống thùng rác.
- Nếu đã gửi lệnh in, kiểm hàng đợi máy in đã sạch, cầm theo cả những bản in hỏng.
- Nếu lỡ đăng nhập ở chế độ thường và trình duyệt đã lưu mật khẩu, vào phần cài đặt mật khẩu của trình duyệt và xoá mục đó.
- Về đến nhà, đổi mật khẩu tài khoản đã đăng nhập trên máy lạ, nhất là tài khoản thư điện tử và tài khoản định danh.
Câu nên hỏi người quản lý máy ở quán hay ở cơ quan: máy có tự xoá dữ liệu khi khởi động lại không. Nhiều điểm dịch vụ cài chế độ tự khôi phục, nhưng không nên dựa vào đó mà bỏ các bước trên.
Rủi ro theo từng loại máy và mạng
Bảng dưới giúp bạn chọn mức cẩn thận phù hợp. Cột phải là cách làm khuyến nghị cho việc đăng nhập tài khoản cá nhân.
| Nơi tra | Rủi ro chính | Nên làm |
|---|---|---|
| Máy ở quán in ấn, photo | Nhiều người dùng, có thể bị cài phần mềm ghi phím, tài khoản chat bị bỏ quên | Tránh đăng nhập tài khoản quan trọng; mang tệp bằng thẻ nhớ hoặc in từ điện thoại |
| Máy chung ở cơ quan | Đồng nghiệp dùng sau, quản trị viên mạng xem được lưu lượng | Chế độ riêng tư, đăng xuất, xoá tệp; việc cá nhân nhạy cảm làm trên điện thoại |
| Máy tại điểm tự phục vụ ở bộ phận một cửa | Người sau thấy phiên chưa đăng xuất | Đăng xuất và nhờ cán bộ kiểm lại trước khi rời |
| Máy của người thân | Trình duyệt tự lưu, người khác trong nhà dùng chung | Không lưu mật khẩu, đăng xuất sau khi dùng |
| Wi-Fi quán cà phê, khách sạn | Mạng giả trùng tên, trang đăng nhập Wi-Fi giả | Dùng mạng di động cho việc đăng nhập tài khoản |
| Mạng di động trên điện thoại của mình | Thấp nhất trong các lựa chọn | Ưu tiên cho mọi việc cần đăng nhập |
Nếu buộc phải in kết quả ở quán, cách an toàn nhất là tra trên điện thoại, lưu thành tệp, rồi chuyển tệp sang máy quán bằng thẻ nhớ hoặc cáp, thay vì đăng nhập cổng trên máy quán.
Dùng Wi-Fi công cộng cho đúng
Hỏi đúng tên mạng với nhân viên. Kẻ gian có thể phát một mạng trùng hoặc gần trùng tên với mạng của quán. Kết nối nhầm thì toàn bộ truy cập của bạn đi qua thiết bị của họ. Hỏi chính xác tên mạng, không chọn theo cảm giác.
Trang đăng nhập Wi-Fi đòi thông tin lạ là dấu hiệu bỏ. Một số mạng công cộng yêu cầu nhập số điện thoại để nhận mã truy cập. Nhưng trang đăng nhập Wi-Fi đòi số định danh, tài khoản mạng xã hội hay thông tin thẻ là không bình thường.
Mã hoá đường truyền không chống được trang giả. Cổng chính thức đều mã hoá đường truyền, nên người cùng mạng khó đọc nội dung. Nhưng nếu mạng giả dẫn bạn tới trang giả, mã hoá không giúp gì. Vẫn phải kiểm phần đuôi tên miền như mọi khi.
Tắt tự động kết nối lại mạng đã từng dùng. Điện thoại tự kết nối mạng trùng tên với mạng bạn đã từng vào. Tắt tuỳ chọn tự kết nối cho các mạng công cộng sau khi dùng xong, và xoá chúng khỏi danh sách mạng đã lưu.
Việc nhạy cảm chuyển sang mạng di động. Đăng nhập ngân hàng, cổng thuế, tài khoản định danh nên làm trên mạng di động của chính bạn, kể cả khi đang ngồi trong quán có Wi-Fi miễn phí. Lượng dữ liệu cho một lần tra cứu rất nhỏ, còn rủi ro tránh được thì lớn.
Máy tính chung trong gia đình
Nhiều gia đình có một máy tính cả nhà dùng: con học trực tuyến, bố mẹ tra cứu, làm việc. Trên máy như vậy, trình duyệt thường được để lưu mật khẩu cho tiện, và người dùng sau có thể vô tình mở được tài khoản thuế hay bảo hiểm của người trước.
Cách gọn nhất là tạo tài khoản người dùng riêng trên máy cho từng người lớn, đặt mật khẩu đăng nhập máy. Nếu không muốn làm vậy, ít nhất tạo hồ sơ trình duyệt riêng cho từng người, và không cho trình duyệt lưu mật khẩu của các cổng có thông tin cá nhân như cổng thuế, bảo hiểm, dịch vụ công.
Với trẻ em dùng chung máy, rủi ro thường không phải là cố tình xem trộm, mà là vô tình bấm vào thứ gì đó khi phiên đăng nhập của người lớn còn mở. Thói quen đăng xuất sau khi dùng, kể cả trên máy ở nhà, bảo vệ được cả hai phía. Và nếu máy chung bị nhiễm phần mềm độc hại từ một trò chơi tải về, mọi tài khoản từng đăng nhập trên máy đó đều cần đổi mật khẩu.
In giấy tờ ở quán photo: những chỗ hay sơ hở
Quán in ấn là nơi nhiều người buộc phải dùng máy lạ, và cũng là nơi để lại nhiều dấu vết nhất vì vội. Những chỗ dưới đây hay bị bỏ quên.
- Đăng nhập ứng dụng chat hoặc thư điện tử trên máy quán để lấy tệp, in xong đứng dậy đi mà không đăng xuất. Người dùng sau mở ra là đọc được toàn bộ tin nhắn.
- Đăng nhập ứng dụng chat bằng mã quét trên máy quán: phiên đăng nhập trên máy tính có thể tồn tại rất lâu. Sau khi in, vào phần thiết bị đã đăng nhập trên điện thoại và đăng xuất phiên đó.
- Tệp gửi qua chat để quán in hộ nằm lại trong máy của quán và trong lịch sử chat của chủ quán. Nếu gửi, xoá tin sau khi in và đề nghị quán xoá tệp.
- Bản in hỏng, bản in thử bị bỏ vào thùng giấy vụn của quán. Cầm theo hết, kể cả bản bị kẹt giấy.
- Thẻ nhớ cắm vào máy quán có thể bị nhiễm phần mềm độc hại. Dùng một thẻ nhớ riêng chỉ để in, không chứa ảnh cá nhân hay tệp quan trọng khác.
Với giấy tờ có số định danh, cân nhắc in trên máy in ở cơ quan hoặc nhờ người thân có máy in; nếu buộc phải in ở quán, chọn quán cho phép bạn tự thao tác chứ không phải gửi tệp cho nhân viên.
Câu hỏi thường gặp
Chế độ ẩn danh của trình duyệt có làm việc tra cứu an toàn hoàn toàn không?
Không hoàn toàn. Chế độ ẩn danh chỉ không lưu lịch sử, nội dung đã điền và phiên đăng nhập trên máy đó sau khi đóng. Nó không chống được phần mềm ghi phím đã cài sẵn và không phân biệt trang thật với trang giả.
Đóng tab trình duyệt có phải là đã đăng xuất khỏi cổng tra cứu không?
Không chắc. Nhiều cổng giữ phiên đăng nhập thêm một thời gian sau khi đóng tab. Hãy bấm nút đăng xuất trên chính cổng và chờ trang báo đã đăng xuất, rồi mới đóng cửa sổ.
Dùng Wi-Fi quán cà phê để tra mã số thuế có nguy hiểm không?
Tra thông tin công khai thì rủi ro thấp. Nếu phải đăng nhập tài khoản thuế hay bảo hiểm của bạn, nên chuyển sang mạng di động trên điện thoại vì tránh được rủi ro mạng giả trùng tên.
In kết quả tra cứu ở quán photo thế nào cho an toàn?
Tra trên điện thoại của bạn, lưu kết quả thành tệp, chuyển sang máy quán bằng thẻ nhớ hoặc cáp rồi in. Tránh đăng nhập ứng dụng chat hay thư điện tử trên máy quán; nếu đã đăng nhập thì đăng xuất và xoá tệp.
Lỡ lưu mật khẩu cổng thuế trên máy cơ quan thì làm gì?
Vào phần cài đặt mật khẩu của trình duyệt trên máy đó và xoá mục đã lưu. Sau đó đổi mật khẩu tài khoản thuế từ điện thoại hoặc máy của bạn, vì không biết đã có ai thấy hay chưa.