Trước khi gửi ảnh chụp màn hình kết quả tra cứu, hãy che số định danh cá nhân đầy đủ, ngày sinh, địa chỉ chi tiết, số điện thoại, mã QR, mức lương đóng bảo hiểm và mọi phần người nhận không thực sự cần; chỉ để lại đúng thông tin phục vụ việc họ hỏi. Che bằng khối màu đặc hoặc cắt hẳn phần đó khỏi ảnh, không dùng hiệu ứng làm mờ nhẹ hay bút đánh dấu bán trong suốt.
Ảnh chụp màn hình là thứ dễ bị chuyển tiếp nhất: gửi một lần vào nhóm chat, nó có thể nằm trong máy của hàng chục người trong nhiều năm. Một ảnh kết quả tra cứu có đủ họ tên, số định danh, ngày sinh và địa chỉ là đủ để kẻ gian gọi điện xưng cán bộ và đọc đúng thông tin của bạn. Phần dưới có bảng che theo từng loại kết quả, cách che cho chắc, và những thông tin nằm trong ảnh mà mắt thường không thấy.
Vì sao một ảnh chụp kết quả tra cứu lại đáng lo
Từng mẩu thông tin riêng lẻ thì ít giá trị với kẻ gian. Họ tên thì ai cũng biết, ngày sinh thì đăng trên mạng xã hội, số định danh thì đôi khi ghi trên giấy tờ đã nộp ở đâu đó. Nhưng một ảnh kết quả tra cứu thường gom đủ các mẩu đó vào một chỗ, kèm theo bằng chứng rằng chúng thuộc cùng một người và đang đúng tại thời điểm chụp.
Bộ thông tin đầy đủ như vậy được dùng để dựng kịch bản lừa đảo rất thuyết phục: gọi điện xưng cán bộ bảo hiểm và đọc đúng các giai đoạn bạn đã đóng, xưng cán bộ thuế và đọc đúng mã số thuế, rồi dẫn tới bước xin mã OTP hay cài ứng dụng. Nó cũng có thể bị dùng để mở tài khoản ví điện tử, đăng ký sim, vay tiêu dùng qua những nơi kiểm tra lỏng.
Vấn đề không phải người bạn gửi có đáng tin hay không. Người nhận có thể đáng tin, nhưng máy của họ có thể bị mất, tài khoản chat của họ có thể bị chiếm, nhóm chat có thể có người lạ được thêm vào sau. Bạn kiểm soát được ảnh gửi đi, không kiểm soát được ảnh sau khi đã rời máy mình. Vì vậy nguyên tắc là gửi ít nhất có thể ngay từ đầu.
Che gì theo từng loại kết quả
Bảng dưới gợi ý cho các loại kết quả hay phải chụp gửi. Cột giữa là thứ nên che trong hầu hết trường hợp; cột phải là thứ thường đủ để người nhận làm việc của họ.
| Loại kết quả | Nên che | Thường đủ để lại |
|---|---|---|
| Tra mã số thuế cá nhân | Số định danh đầy đủ, địa chỉ, cơ quan thuế quản lý nếu không cần | Họ tên, mã số thuế (nếu người nhận cần), trạng thái mã |
| Quá trình đóng bảo hiểm xã hội | Mã số bảo hiểm xã hội, ngày sinh, mức lương đóng từng giai đoạn | Họ tên, tên đơn vị và các khoảng thời gian đã đóng |
| Thẻ bảo hiểm y tế trong ứng dụng | Mã QR, mã thẻ đầy đủ, địa chỉ | Họ tên, hạn thẻ, nơi đăng ký khám ban đầu |
| Tiến độ hồ sơ dịch vụ công | Mã hồ sơ nếu người nhận không cần, số định danh, địa chỉ | Tên thủ tục, trạng thái, ngày hẹn trả |
| Thẻ căn cước, giấy phép lái xe | Mã QR, số thẻ (trừ khi bắt buộc), địa chỉ cư trú | Họ tên, ảnh nếu bên nhận cần đối chiếu |
| Kết quả có tài khoản đăng nhập | Tên đăng nhập, số điện thoại, thư điện tử ở góc màn hình | Phần nội dung kết quả |
Nếu bên nhận là cơ quan, ngân hàng hay doanh nghiệp yêu cầu đúng ảnh giấy tờ đầy đủ theo thủ tục, thì gửi đủ qua kênh chính thức của họ, không qua nhóm chat. Bảng này áp cho những lần bạn chụp gửi người thân, đồng nghiệp, chủ nhà, bên tuyển dụng để họ xem một thông tin cụ thể.
Che thế nào cho chắc
Dùng khối màu đặc, không dùng làm mờ nhẹ. Hiệu ứng làm mờ hoặc làm vỡ ô nhẹ trên chữ số đôi khi đọc lại được bằng cách đoán, nhất là với dãy số có định dạng biết trước. Bút đánh dấu bán trong suốt thì gần như không che gì; chỉnh độ sáng ảnh là chữ hiện lại. Tô kín bằng một màu đặc.
Cắt bỏ tốt hơn che. Nếu phần thông tin nằm ở mép ảnh, cắt hẳn phần đó đi. Ảnh càng ít chi tiết thừa càng ít rủi ro, và người nhận cũng đỡ phải tìm.
Che trên ảnh, lưu thành ảnh mới. Một số ứng dụng chỉnh ảnh lưu lại các bước chỉnh và cho hoàn tác. Sau khi che, hãy chụp màn hình lại ảnh đã che hoặc xuất thành ảnh mới, rồi gửi ảnh mới đó. Đừng gửi tệp gốc có thể mở lại lớp chỉnh sửa.
Với tệp văn bản điện tử, đừng chỉ đặt hình chữ nhật đen lên trên. Trên tệp văn bản điện tử, vẽ một ô đen lên chữ chỉ che bằng mắt; chữ bên dưới vẫn sao chép được. Muốn chắc, chụp màn hình phần cần gửi rồi che trên ảnh chụp, hoặc dùng chức năng xoá thông tin chuyên dụng của phần mềm đọc tệp.
Xem lại ở cỡ lớn trước khi gửi. Phóng to ảnh đã che, kiểm từng góc. Sót một dòng ở mép trên hoặc trong phần thông báo kéo xuống là chuyện hay gặp.
Những thông tin nằm trong ảnh mà mắt thường dễ bỏ sót
Người chụp thường tập trung vào phần kết quả ở giữa màn hình, trong khi thông tin nhạy cảm hay nằm ở rìa hoặc nằm trong chính dữ liệu của tệp ảnh.
- Mã QR trên thẻ căn cước, thẻ bảo hiểm y tế: nhìn chỉ là ô vuông đen trắng, nhưng quét ra được họ tên, số thẻ, ngày sinh, địa chỉ. Luôn che mã QR khi không bắt buộc gửi.
- Thanh thông báo kéo xuống: nếu chụp đúng lúc có thông báo hiện ra, ảnh có thể dính nguyên một tin nhắn OTP, tin ngân hàng báo số dư hay tin nhắn riêng.
- Góc trên màn hình cổng tra cứu: tên tài khoản đăng nhập, số điện thoại, thư điện tử thường hiện ở đây.
- Các tab và thanh địa chỉ trình duyệt: chụp trên máy tính có thể dính tên các trang khác đang mở, đôi khi có cả đường dẫn chứa mã hồ sơ.
- Dữ liệu vị trí trong ảnh chụp bằng máy ảnh: ảnh chụp giấy tờ bằng camera điện thoại có thể lưu toạ độ nơi chụp, thường là nhà bạn. Ảnh chụp màn hình thì thường không có, nhưng ảnh chụp giấy tờ thì có thể có. Tắt lưu vị trí cho ứng dụng máy ảnh, hoặc gửi qua chế độ xoá thông tin vị trí.
- Phần phản chiếu: chụp giấy tờ đặt trên bàn kính hay chụp màn hình bằng máy khác có thể phản chiếu thứ khác trong phòng.
Sau khi gửi xong, xoá ảnh khỏi thư viện nếu không cần giữ, và nhớ xoá luôn trong mục ảnh đã xoá gần đây, vì nhiều điện thoại giữ lại ảnh đã xoá thêm một thời gian.
Trình tự chụp và gửi một kết quả tra cứu
Áp dụng mỗi khi có ai đó hỏi "chụp gửi cho xem cái kết quả". Mất thêm khoảng một phút, quen tay thì nhanh hơn.
- Hỏi lại người nhận cần xem đúng thông tin gì. Chủ nhà cần biết bạn đã đăng ký tạm trú chưa, không cần số định danh; bên tuyển dụng cần biết các giai đoạn đã đóng bảo hiểm, không cần mức lương cũ.
- Tắt mạng hoặc bật chế độ không làm phiền trước khi chụp để không dính thông báo.
- Chụp màn hình, cắt bỏ phần không liên quan.
- Che phần còn lại không cần thiết bằng khối màu đặc, kiểm cả mã QR và góc màn hình.
- Nếu ảnh là giấy tờ, viết thêm một dòng chồng lên ảnh ghi mục đích và ngày, ví dụ "chỉ dùng để nộp hồ sơ thuê nhà, tháng 11", để ảnh khó bị dùng lại cho việc khác.
- Gửi riêng cho người cần, không gửi vào nhóm chat đông người; xoá ảnh trong máy khi việc đã xong.
Dòng chữ ghi mục đích chồng lên ảnh giấy tờ là thói quen nhỏ nhưng hiệu quả: nơi nhận ảnh giấy tờ cẩn thận sẽ từ chối một ảnh có dòng chữ ghi mục đích khác, nên ảnh bị đánh cắp khó dùng lại hơn.
Tình huống: chị Thảo gửi quá trình đóng bảo hiểm cho nơi tuyển dụng
Chị Thảo ở Đà Nẵng nộp đơn vào một công ty mới. Bộ phận nhân sự nhắn qua ứng dụng chat đề nghị chị gửi ảnh quá trình đóng bảo hiểm xã hội để xác nhận kinh nghiệm. Chị mở ứng dụng VssID, chụp màn hình phần quá trình tham gia và định gửi ngay.
Trước khi gửi, chị xem lại ảnh: ngoài tên đơn vị và các giai đoạn đóng còn có mã số bảo hiểm xã hội, ngày sinh và cột mức lương làm căn cứ đóng từng giai đoạn. Mức lương cũ là thông tin chị không muốn bên tuyển dụng biết trước khi đàm phán, còn mã số và ngày sinh thì họ không cần cho việc xác nhận kinh nghiệm. Chị che ba thứ đó bằng khối màu đặc, giữ lại họ tên, tên các đơn vị và khoảng thời gian.
Chị cũng hỏi lại nhân sự rằng ảnh này dùng để làm gì và lưu ở đâu. Bên nhân sự trả lời chỉ cần đối chiếu số năm kinh nghiệm, sau khi nhận việc sẽ làm thủ tục bảo hiểm chính thức theo hồ sơ khác. Việc che không làm chậm hồ sơ của chị, mà giữ được hai thông tin nhạy cảm khỏi một nhóm chat chị không kiểm soát.
Chỗ hay sai khi che và vì sao
Che ở một chỗ, sót ở chỗ khác. Nhiều trang kết quả lặp lại số định danh hoặc mã số ở hai nơi: một lần ở phần tiêu đề, một lần trong bảng chi tiết. Người che thường chỉ để ý chỗ to và rõ nhất. Hãy rà lại từ trên xuống dưới, không chỉ nhìn chỗ đầu tiên thấy.
Giữ lại phần đầu của dãy số. Khi muốn để lại một phần số định danh cho người nhận đối chiếu, nhiều người che phần cuối, giữ phần đầu. Phần đầu của số định danh cá nhân mã hoá nơi đăng ký khai sinh, giới tính và năm sinh, nên giữ phần đầu là để lộ đúng những thông tin dễ bị khai thác. Nếu cần giữ, chỉ giữ vài số cuối.
Gửi ảnh đã che, rồi gửi thêm bản đầy đủ "cho rõ". Người nhận nói ảnh mờ, khó đọc, và người gửi gửi lại bản gốc chưa che. Thay vào đó, hỏi họ chưa đọc được thông tin nào, rồi chụp lại riêng phần đó cho rõ.
Che xong nhưng tên tệp lộ thông tin. Khi gửi dưới dạng tệp, tên tệp đôi khi do hệ thống đặt theo mã hồ sơ hoặc họ tên kèm số định danh. Đổi tên tệp trước khi gửi.
Câu hỏi thường gặp
Có cần che họ tên khi gửi ảnh kết quả tra cứu không?
Thường không cần, vì người nhận cần biết kết quả là của ai. Thứ cần che là số định danh đầy đủ, ngày sinh, địa chỉ, mã QR và những số liệu người nhận không cần như mức lương đóng bảo hiểm.
Làm mờ số định danh bằng hiệu ứng làm mờ trong ứng dụng chỉnh ảnh có đủ không?
Không chắc chắn. Chữ số làm mờ nhẹ đôi khi đoán lại được vì định dạng dãy số đã biết trước. Nên tô kín bằng khối màu đặc hoặc cắt hẳn phần đó khỏi ảnh rồi lưu thành ảnh mới.
Mã QR trên thẻ căn cước chứa những thông tin gì?
Mã QR trên thẻ chứa các thông tin nhận dạng in trên thẻ như số thẻ, họ tên, ngày sinh, giới tính và nơi cư trú. Bất kỳ ứng dụng quét mã nào cũng đọc được, nên cần che khi không bắt buộc gửi.
Đã gửi ảnh chưa che vào nhóm chat thì làm gì?
Thu hồi tin nhắn nếu ứng dụng cho phép và còn trong thời hạn, nhờ thành viên xoá ảnh đã tải. Sau đó cảnh giác với cuộc gọi xưng cán bộ đọc đúng thông tin của bạn, và không bao giờ đưa mã OTP cho họ.
Ảnh chụp màn hình có chứa vị trí nơi chụp không?
Ảnh chụp màn hình thường không chứa toạ độ, nhưng ảnh chụp giấy tờ bằng camera thì có thể có nếu bạn bật lưu vị trí. Tắt quyền vị trí cho ứng dụng máy ảnh hoặc dùng tuỳ chọn bỏ vị trí khi chia sẻ ảnh.