Trang giả mạo cơ quan nhà nước nên được báo qua kênh tiếp nhận phản ánh lừa đảo trực tuyến của cơ quan quản lý an toàn thông tin; tin nhắn rác, tin lừa đảo qua tin nhắn thì phản ánh qua đầu số tiếp nhận 5656 hoặc chức năng báo tin rác của điện thoại; còn nếu đã mất tiền thì gọi ngân hàng ngay rồi trình báo công an. Báo cáo nào cũng cần cùng một bộ chứng cứ: ảnh chụp có đường dẫn, thời điểm, nguồn gửi.
Báo cáo không tốn nhiều thời gian nhưng có tác dụng thật: trang được báo sớm thì bị chặn sớm, trình duyệt và nhà mạng cảnh báo người sau. Phần dưới hướng dẫn thu chứng cứ đúng cách để không tự đặt mình vào rủi ro, bảng chọn kênh báo theo tình huống, và cách viết một báo cáo đủ ý. Các kênh tiếp nhận có thể đổi tên hoặc đổi cách gửi, nên hãy kiểm hướng dẫn mới nhất trên cổng chính thức.
Báo cáo để làm gì, khi nào nên báo
Nhiều người nghĩ đã không bị lừa thì báo cáo là thừa. Thực tế, trang giả chỉ sống được vài ngày đến vài tuần trước khi bị chặn, và thời gian đó dài hay ngắn phụ thuộc vào việc có bao nhiêu người báo. Mỗi báo cáo là một dữ liệu để cơ quan quản lý đưa trang vào danh sách chặn, để nhà mạng lọc tin, để trình duyệt hiện cảnh báo đỏ khi người khác bấm vào.
Nên báo ngay khi bạn chắc tin nhắn hoặc trang là giả, không đợi tới lúc mình bị thiệt hại. Thời điểm tốt nhất là ngay sau khi đã kiểm lại qua kênh chính thức và thấy không khớp. Nếu đã nhập thông tin hoặc mất tiền, thứ tự ưu tiên thay đổi: bảo vệ tài khoản trước, báo cáo sau, nhưng vẫn nên báo.
Báo cáo cũng là cách bảo vệ người thân. Kẻ gian thường gửi hàng loạt theo vùng hoặc theo danh sách bị rò rỉ, nên khi bạn nhận được thì cha mẹ, hàng xóm có thể cũng đã nhận. Trang càng sớm bị chặn, khả năng một người lớn tuổi bấm vào càng giảm.
Thu chứng cứ mà không tự đặt mình vào rủi ro
Chứng cứ tốt giúp báo cáo được xử lý nhanh. Nhưng thu chứng cứ không có nghĩa là mở trang giả ra nghịch thử.
- Chụp màn hình tin nhắn sao cho thấy tên hoặc số người gửi, thời gian nhận và toàn bộ nội dung, bao gồm đường dẫn.
- Nếu cần lưu đường dẫn dạng chữ, nhấn giữ vào tin để sao chép toàn bộ nội dung tin, không nhấn vào đường dẫn. Dán vào ghi chú của điện thoại.
- Nếu đã lỡ mở trang, chụp màn hình trang có thanh địa chỉ hiện đầy đủ. Không mở lại trang nhiều lần để chụp thêm, không nhập thông tin giả vào để thử.
- Với cuộc gọi lừa đảo, ghi lại số gọi đến, thời điểm, tên và chức danh người gọi tự xưng, nội dung chính họ yêu cầu.
- Nếu đã chuyển tiền, chụp lại biên lai giao dịch: số tài khoản nhận, tên tài khoản nhận, ngân hàng nhận, số tiền, thời gian, mã giao dịch.
- Gom tất cả vào một thư mục riêng trong máy. Che thông tin cá nhân của bạn khi gửi cho kênh không cần những thông tin đó.
Tuyệt đối không tìm cách "trả đũa" bằng cách nhập hàng loạt thông tin rác vào trang giả hay gọi lại doạ kẻ gian. Việc đó không giúp trang bị chặn nhanh hơn, mà còn cho họ biết số điện thoại và thiết bị của bạn đang quan tâm.
Gửi báo cáo đi đâu theo từng tình huống
Một vụ việc có thể cần báo cho nhiều nơi. Bảng dưới gợi ý kênh chính cho từng loại; tên kênh và cách gửi cụ thể hãy kiểm trên cổng chính thức của cơ quan tương ứng.
| Tình huống | Báo cho | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tin nhắn rác, tin lừa đảo qua tin nhắn | Đầu số tiếp nhận tin nhắn rác 5656, chức năng báo tin rác trên điện thoại | Làm theo cú pháp hướng dẫn của nhà mạng |
| Trang web giả mạo cơ quan, ngân hàng | Kênh tiếp nhận phản ánh lừa đảo trực tuyến của Cục An toàn thông tin | Gửi đường dẫn dạng chữ và ảnh chụp |
| Trang giả mạo một cơ quan cụ thể | Chính cơ quan bị mạo danh qua kênh liên hệ trên cổng chính thức | Họ thường đăng cảnh báo cho người dân |
| Tài khoản mạng xã hội giả mạo cơ quan | Chức năng báo cáo giả mạo của nền tảng mạng xã hội | Chọn mục giả mạo tổ chức |
| Quảng cáo dẫn tới trang giả trên máy tìm kiếm | Chức năng báo cáo quảng cáo của máy tìm kiếm | Ghi rõ từ khoá bạn đã tìm |
| Đã mất tiền hoặc bị chiếm tài khoản | Ngân hàng trước, rồi trình báo công an cấp xã nơi cư trú hoặc nơi gần nhất | Mang đủ chứng cứ giao dịch |
Trường hợp khẩn cấp đang diễn ra, như đang bị đe doạ hoặc đang bị dẫn dắt chuyển tiền tiếp, có thể gọi số khẩn cấp 113 của lực lượng công an. Những trường hợp đã xảy ra xong thì đến trình báo trực tiếp với đủ chứng cứ sẽ hiệu quả hơn.
Viết nội dung báo cáo cho đủ ý
Báo cáo ngắn mà đủ ý được xử lý nhanh hơn báo cáo dài kể lể. Dùng khung dưới đây, mỗi ý một hai câu.
- Loại vụ việc: trang web giả mạo cổng của cơ quan nào, tin nhắn giả mạo tên ai, cuộc gọi xưng là ai.
- Thời điểm và cách bạn gặp: nhận tin lúc mấy giờ ngày nào, bấm từ đâu, có phải từ quảng cáo trên máy tìm kiếm không.
- Đường dẫn hoặc số gửi, chép nguyên văn dạng chữ.
- Trang hoặc người gọi yêu cầu gì: nhập số định danh, mật khẩu, mã OTP, cài ứng dụng, chuyển tiền.
- Bạn đã làm gì: chưa nhập gì, đã nhập thông tin nào, đã chuyển tiền bao nhiêu.
- Ảnh chụp đính kèm và cách liên hệ lại với bạn nếu kênh đó cho phép.
Ý thứ năm quan trọng với cơ quan xử lý: báo cáo của người chưa bị thiệt hại giúp chặn trang, còn báo cáo của người đã nhập thông tin hay chuyển tiền giúp khoanh vùng tài khoản nhận tiền và xác định mức độ nguy hiểm của trang.
Đã mất tiền: thứ tự việc cần làm
Gọi ngân hàng của bạn trước tiên. Báo bị lừa, đề nghị khoá tài khoản hoặc ngân hàng điện tử, đề nghị tra soát giao dịch và liên hệ ngân hàng nhận tiền để phong toả tài khoản nhận nếu còn kịp. Tiền thường bị chuyển tiếp rất nhanh, vài chục phút đầu là quan trọng nhất.
Trình báo công an. Đến công an cấp xã nơi cư trú hoặc nơi gần nhất, mang theo biên lai giao dịch, ảnh chụp tin nhắn, số điện thoại đã gọi. Xin giấy xác nhận đã tiếp nhận trình báo; ngân hàng có thể cần giấy này để xử lý tiếp.
Báo cáo trang và số điện thoại. Gửi qua các kênh ở bảng trên để người khác không bị tiếp. Trong báo cáo, ghi rõ bạn đã chuyển tiền, số tài khoản nhận và thời điểm, vì thông tin này giúp cơ quan xử lý liên kết nhiều vụ việc cùng một đường dây. Đồng thời đổi mật khẩu mọi tài khoản đã nhập vào trang giả, bắt đầu từ ngân hàng và thư điện tử.
Cảnh giác với lời mời "lấy lại tiền". Sau khi bị lừa, nạn nhân hay nhận được tin nhắn, bình luận tự xưng là luật sư, cán bộ, "chuyên gia thu hồi tiền" hứa lấy lại tiền với một khoản phí. Đó là lần lừa thứ hai. Việc thu hồi tiền chỉ đi qua ngân hàng và cơ quan công an, không qua dịch vụ nào thu phí trước.
Sau khi báo cáo: chờ gì và làm gì tiếp
Phần lớn kênh tiếp nhận phản ánh không trả lời riêng cho từng người báo, nhất là với báo cáo tin nhắn rác và trang giả. Không nhận được phản hồi không có nghĩa là báo cáo bị bỏ qua. Bạn có thể tự kiểm sau vài ngày: nếu mở thử đường dẫn trên trình duyệt mà thấy cảnh báo trang nguy hiểm, hoặc trang không còn truy cập được, nghĩa là đã có xử lý. Việc kiểm này chỉ nên làm trên máy tính, không nhập gì.
Với trình báo công an về vụ mất tiền, giữ liên lạc với cán bộ thụ lý, giữ nguyên chứng cứ, không xoá tin nhắn hay lịch sử cuộc gọi. Nếu kẻ gian liên lạc lại, ghi nhận và báo cho cán bộ thụ lý thay vì tự trao đổi với họ.
Cuối cùng, chia sẻ cảnh báo cho người thân theo cách an toàn: ảnh chụp đã gạch đường dẫn và che thông tin của bạn, kèm một câu dặn ngắn. Đừng chuyển tiếp nguyên tin nhắn có đường dẫn còn bấm được, kể cả để cảnh báo.
Những việc không nên làm khi muốn cảnh báo người khác
Ý định tốt đôi khi gây hại thêm. Các việc dưới đây hay gặp sau khi một người phát hiện trang giả và muốn cảnh báo cả xóm.
- Đăng ảnh chụp lên mạng xã hội mà không che số điện thoại, họ tên của chính mình hiện trong tin nhắn hoặc trên trang.
- Chia sẻ nguyên đường dẫn còn bấm được kèm câu "đừng bấm vào đây". Luôn có người bấm thử, nhất là trẻ con và người lớn tuổi.
- Bình luận cảnh báo ngay dưới bài của tài khoản giả. Bình luận làm bài được đẩy lên nhiều hơn; dùng chức năng báo cáo thay vì bình luận.
- Gọi lại số lừa đảo để mắng hoặc doạ. Kẻ gian ghi nhận số của bạn là số đang hoạt động, có người nghe.
- Tự đặt tên trang giả là "trang chính thức đã bị hack" khi chưa chắc. Thông tin sai lan nhanh hơn thông tin đúng và làm người dân mất lòng tin vào cả cổng thật.
Cách cảnh báo hiệu quả nhất vẫn là ảnh đã gạch đường dẫn kèm hai câu: tin này giả, muốn kiểm thì tự mở ứng dụng chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo tin nhắn lừa đảo có mất phí không?
Việc phản ánh tin nhắn rác, tin lừa đảo qua các kênh của nhà mạng và cơ quan quản lý được hướng dẫn là không thu phí người phản ánh. Cú pháp và cách gửi cụ thể hãy kiểm với tổng đài nhà mạng hoặc cổng chính thức.
Không bị mất gì thì có cần báo cáo trang giả không?
Nên báo. Trang giả bị chặn nhanh hay chậm phụ thuộc vào số báo cáo nhận được. Báo cáo của bạn giúp cha mẹ, hàng xóm và những người khác không bấm vào cùng trang đó.
Có nên mở trang giả để chụp lại làm chứng cứ không?
Không nên mở thêm nếu chưa mở. Ảnh chụp tin nhắn có đường dẫn và nội dung đường dẫn chép dạng chữ là đủ. Nếu đã lỡ mở thì chụp một ảnh có thanh địa chỉ đầy đủ rồi đóng ngay.
Bị lừa chuyển tiền thì nên gọi ngân hàng hay báo công an trước?
Gọi ngân hàng trước vì cần khoá tài khoản và đề nghị phong toả tiền càng sớm càng tốt. Sau đó trình báo công an với đầy đủ chứng cứ giao dịch, tin nhắn và số điện thoại liên quan.
Có người nhắn hứa lấy lại tiền bị lừa với điều kiện trả phí trước thì có nên tin không?
Không. Đây là kịch bản lừa lần hai nhắm vào người vừa bị lừa. Việc thu hồi tiền chỉ đi qua ngân hàng và cơ quan công an, không qua dịch vụ nào đòi phí trước.
Báo cáo rồi sao không thấy ai liên hệ lại?
Phần lớn kênh tiếp nhận phản ánh trang giả và tin nhắn rác không trả lời riêng từng người. Kết quả thể hiện ở việc trang bị chặn hoặc trình duyệt hiện cảnh báo. Với trình báo công an, hãy giữ liên lạc với cán bộ thụ lý.